Van Brabant naar de savanne: lessen voor natuurbrandbestrijding
Uitgestrekte graslanden, droge omstandigheden en vuur als hulpmiddel in plaats van vijand. Voor Mark Rijkers, teamleider Handcrew Zuid-Nederland en collega bij Brandweer Brabant-Noord, vormde een internationale oefening in Zuid-Afrika een unieke kans om te leren van collega’s uit verschillende landen.
De oefening vond plaats van 16 tot en met 25 mei en draaide om natuurbrandbestrijding. Een onderwerp dat ook in Nederland steeds relevanter wordt door langere droge periodes en toenemende risico’s op natuurbranden.
Brand bestrijden met vuur
Mark maakt deel uit van de Handcrew, een gespecialiseerd team binnen de brandweer dat natuurbranden op een andere manier bestrijdt dan veel mensen gewend zijn.
Waar de meeste mensen denken aan grote brandweerwagens en duizenden liters water, werkt de Handcrew juist vaak met handgereedschap en gaan zij zelf te voet het brandgebied in. Denk aan vuurzwepen, bladblazers, bosmaaiers, motorkettingzagen en ander specialistisch materiaal. Ook leggen zij stoplijnen aan en verwijderen ze brandbaar materiaal om te voorkomen dat een natuurbrand zich verder verspreidt. Juist dat specialistische karakter maakte de oefening in Zuid-Afrika zo interessant.
“Wij willen ons verder doorontwikkelen in het gecontroleerd inzetten van vuur als onderdeel van natuurbrandbestrijding. Deze oefening bood de kans om te leren van mensen die daar al veel ervaring mee hebben.”
Een compleet andere wereld
Dat hij niet in Nederland was, voelde Mark direct bij aankomst. De enorme afstanden, de uitgestrekte savanneachtige landschappen en de droge omstandigheden vormden een groot contrast met de Nederlandse natuurgebieden. Ook de manier van werken was anders.
“Ook viel ons op hoe beperkt de middelen soms waren. Waar wij vaak beschikken over veel ondersteuning en voldoende water, werkten de Zuid-Afrikaanse collega’s daar soms met niet meer dan een pick-up en een beperkte watervoorraad.” Juist daardoor werd nog duidelijker hoe belangrijk kennis van brandgedrag, wind en terrein is.
Leren van vuur
Handcrew Zuid-Nederland wil zich verder doorontwikkelen in het gecontroleerd inzetten van vuur. Hierbij wordt bewust een strook vegetatie weggebrand om te voorkomen dat een natuurbrand verder kan verspreiden. Deze techniek, ook wel het inzetten van tegenbranden genoemd, wordt in Zuid-Afrika veel vaker toegepast dan in Nederland. “Daar wordt veel gewerkt met gecontroleerd branden als preventieve maatregel. In Nederland gaat dit moeilijker, hier zijn meer regels en vergunningen nodig voordat er bewust in natuurgebieden gebrand mag worden.”
Tijdens de oefendagen leerden deelnemers hoe zij zogenaamde firebreaks kunnen aanleggen: stroken zonder brandbaar materiaal die een natuurbrand kunnen stoppen of vertragen. Iedere dag begon met een briefing, waarna de deelnemers het veld in gingen om de theorie direct in de praktijk te brengen.
Volgens Mark bleek al snel dat gecontroleerd branden veel ingewikkelder is dan het lijkt. “Windrichting, vegetatie, terrein en veiligheid spelen allemaal tegelijk een rol. Je moet voortdurend blijven analyseren en vooruitdenken.”
Internationale samenwerking
De oefening bracht brandweerspecialisten uit verschillende landen samen. Naast deelnemers uit Nederland waren er collega’s uit onder meer Portugal, Brazilië, Engeland en Zuid-Afrika aanwezig.
Ondanks verschillende talen en achtergronden verliep de samenwerking opvallend soepel. Engels was de voertaal, maar soms werd er ook gecommuniceerd met gebaren en praktische voorbeelden. Uiteindelijk bleek de gedeelde passie voor het vak belangrijker dan taal.
Vooral de Portugese instructeurs maakten indruk door hun kennis van natuurbrandbestrijding en hun manier van lesgeven. “Van hen hebben we heel veel geleerd. Zij legden alles zo goed, helder en in een rustig tempo uit. Heel fijn!”
Hoogtepunt: rol van burn master
Eén van de hoogtepunten van de reis was de afsluitende praktijkoefening. Daarin kwam alle opgedane kennis samen. Mark vervulde tijdens deze eindcasus de rol van burn master. Hij was verantwoordelijk voor het veilig en gecontroleerd uitvoeren van de brandwerkzaamheden, het beoordelen van de omstandigheden en het aansturen van de ploeg die het vuur inzette.
De opdracht was uitdagend: het onderkomen van de Engelsen beschermen tegen een naderende natuurbrand, door gezamenlijk een effectieve firebreak aan te leggen. “Toen zag je echt hoe alle internationale teams samenwerkten en hoe de kennis van de afgelopen dagen in de praktijk tot leven kwam.”
Meer dan alleen vakkennis
Naast de inhoudelijke lessen maakte ook de cultuur veel indruk. Een moment dat Mark niet snel zal vergeten, was de manier waarop de Zuid-Afrikaanse collega’s iedere dag begonnen en afsloten. “Met zang en dans. Dat zorgde voor enorm veel energie, enthousiasme en verbondenheid binnen de groep. Ik zal deze vorm van de werkdag beginnen ook eens introduceren binnen ons eigen team, al zal het ritme minder soepel zijn.”
Dit ritueel gaf de oefening volgens hem een bijzondere sfeer en liet zien dat samenwerken niet alleen draait om techniek en procedures, maar ook om verbinding tussen mensen.
Nieuwe inzichten voor Nederland
De ervaringen in Zuid-Afrika neemt Mark mee terug naar Brabant. Niet alleen op het gebied van gecontroleerd branden en tegenbranden, maar ook als het gaat om opleiden, trainen en de verdere ontwikkeling van natuurbrandbestrijding.
Daarnaast deden de deelnemers ook praktische ideeën en inspiratie op, bijvoorbeeld op het gebied van persoonlijke beschermingsmiddelen. Zo viel hem op dat collega’s in Zuid-Afrika en Zuid-Europa vaak beschermende balaclava’s dragen die het hoofd, gezicht en de nek beter beschermen tegen hitte. “Dat met de Nederlandse uitrusting onze oren niet voldoende beschermd zijn, viel me in Afrika pas op. Ook leer je daar om met minder middelen te werken en meer gebruik te maken van kennis over wind, vegetatie en brandverloop.”
Maar misschien wel de belangrijkste les was het besef hoeveel kennis en ervaring er wereldwijd beschikbaar is. “We kunnen veel leren van hoe andere landen omgaan met natuurbranden. Niet alles is één-op-één toepasbaar in Nederland, maar het helpt ons wel om verder vooruit te kijken.”
Een ervaring om trots op te zijn
Mark was één van de acht Nederlanders die deelnam aan deze oefening. Wanneer hij terugkijkt op de reis, overheerst vooral trots. Trots dat hij namens Nederland mocht deelnemen aan deze internationale oefening en een bijdrage kon leveren aan de verdere ontwikkeling van het specialisme.
Als hij de ervaring in drie woorden moet samenvatten, hoeft hij daar niet lang over na te denken: Gastvrij, leerzaam en bijzonder.
Woorden die niet alleen passen bij de reis zelf, maar ook bij de waarde van internationale samenwerking in een wereld waarin natuurbranden steeds vaker voorkomen.