Brandweer en GGD waarschuwen voor de gevaren van koolmonoxide

Blootstelling aan koolmonoxide kan ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken en leidt in Nederland tot tussen de 10 en 20 overlijdensgevallen per jaar, in Haaglanden tussen de 1 en 4 dodelijke gevallen per jaar. De oorzaak is in bijna alle gevallen een onvolledige verbranding in niet goed onderhouden gasapparatuur of een slechte ventilatie, waardoor niet voldoende zuurstof beschikbaar is. Naast de overlijdensgevallen, waarbij waarschijnlijk lang niet alle gevallen als zodanig worden herkend,zijn er ook vele tientallen slachtoffers met koolmonoxidevergiftiging in ziekenhuizen opgenomen. Een van de laatste grote ongevallen deed zich afgelopen winter nog voor in Den Haag.

Op 19 januari 2007 ‘s-avonds om negen uur werden de hulpverleningsdiensten, door een bewoonster van het Newtonplein in Den Haag, in kennis gesteld dat zij onwel was geworden. Toen agenten en ambulancepersoneel ter plaatse kwamen werden zij eveneens overvallen door het onzichtbare koolmonoxide.

De ter assistentie geroepen brandweer kon snel door metingen vaststellen dat het inderdaad om koolmonoxide ging. De veel te hoge concentratie van koolmonoxide was ook al via naden en kieren doorgedrongen naar de omliggende panden. Hierop besloot de brandweer de bewoners van de omliggende panden te evacueren.

Een vervuilde en verkeerd aangesloten verwarmingsketel op de begane grond bleek de oorzaak van een koolmonoxide vergiftiging in zes woningen. Twaalf bewoners werden ter plaatse door het ambulancepersoneel behandeld en later opgenomen in het ziekenhuis en twintig bewoners werden door de brandweer geëvacueerd.

Een van de regelmatig voorkomende ongevallen met koolmonoxide die in dit geval goed afliep.

Wat is koolmonoxide , wat zijn de gevaren en wat kunnen we er aan doen om het te voorkomen?

Twee deskundigen, Arwin van der Zande, adviseur gevaarlijke stoffen bij de brandweer van de Hulpverleningsregio Haaglanden en Wim Zwart Voorspuij, arts medische milieukunde bij de GGD in Den Haag hebben dit samengevat.

Een kleur-, reuk- en smaakloze vijand: koolmonoxide

Nu de zomer weer achter de rug is en er een koudere periode in aantocht is, worden massaal de kachels weer in gebruik genomen. Door slecht onderhoud of door slechte ventilatie levert de kachel of de geiser echter niet altijd alleen warmte, maar kan er ook een zeer schadelijk product vrijkomen: koolmonoxide (CO). Een vergiftiging met koolmonoxide kan leiden tot dodelijke slachtoffers.

Gevaren

Bij een onvolledige verbranding van organische verbindingen, zoals aardgas, hout en kolen kan er koolmonoxide ontstaan (CO). Dit is een kleurloos en reukloos gas dat in het bloed wordt opgenomen. Het bloed is echter ook verantwoordelijk voor het transport van zuurstof (O₂) door het gehele lichaam. Voor het transport wordt de zuurstof gebonden aan hemoglobine (Hb). Koolmonoxide wordt ongeveer 200~250 keer sneller in het bloed opgenomen dan zuurstof en vult de bindingsplaatsen van de zuurstof. Dit betekend dat bij gelijke concentraties koolmonoxide en zuurstof 200 maal meer koolmonoxide dan zuurstof gebonden wordt. Zodat bij een verhouding van 1:200 tussen koolmonoxide en zuurstof 50% van de hemoglobine bindingsplaatsen bezet zijn. Een dergelijke 50% bezetting wordt al bereikt bij een koolmonoxidencentratie van 0,1 vol % koolmonoxide (1000 ppm) in lucht (ongeveer 21 vol % zuurstof). Resultaat is dat vitale organen steeds minder zuurstof toegevoerd krijgen en dat de persoon bij een hoge dosis kan overlijden.

Symptomen

• Eerste tekens zijn druk boven het voorhoofd en lichte hoofdpijn, die toeneemt en hevig wordt. 
• Daarbij komen kloppende pijn in de slapen, oorsuizen, duizeligheid, gevoel van zwakte, misselijkheid en braken.
• Toenemende pols- en ademhalingsfrequentie.
• Lichtrode gezichtskleur. 
• Flauwvallen en bewusteloosheid. 
• Overgang in diepe bewusteloosheid met aanvallen van kramp. 
• Verminderde hartfunctie, er ontstaat stilstand van de bloedsomloop.

De primaire effecten lijken op die van griep, met dit verschil dat er geen sprake is van temperatuursverhoging (koorts). De eerste symptomen zijn al merkbaar wanneer 3% van het zuurstof door koolmonoxide is vervangen.

Overigens heeft elke persoon ongeveer 0,6% koolmonoxide in het bloed ten gevolge van bijvoorbeeld inhalatie van uitlaatgassen in het verkeer, “meeroken” en andere verbrandingsprocessen in de omgeving. Iemand die stevig rookt kan tot 10% koolmonoxide in zijn bloedbaan krijgen. In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de symptomen die te zien zijn na een bepaalde blootstellingstijd.

Wat te doen bij het ontdekken van koolmonoxide?

Bij het ontdekken van koolmonoxide moet direct de woning verlaten worden en in de frisse lucht gaan staan, Geen schakelaars gebruiken in verband met explosiegevaar en direct de brandweer alarmeren. Ook de buren van de omliggende woningen moeten gewaarschuwd worden en hun woning verlaten.

Toelichting

• De maximum aanvaardbare koolmonoxideconcentratie is 25 ppm, dit is de waarde waarbij iemand werk kan verrichten gedurende 8 uur per dag en gedurende een periode van 40 jaar. Blootstelling bij hogere waarden is ook toegestaan, maar dan moet de blootstellingtijd korter zijn. 
• Zoals gezien kan worden in de tabel, zijn de verschillen afhankelijk van de blootstellingtijd en de koolmonoxide concentratie, maar ook de leeftijd van de betrokken persoon zijn van belang. Het waarnemen van de griepachtige symptomen en het meten van koolmonoxide wijzen op een koolmonoxide vergiftiging.

Geiser en kachel

Een geiser of een kachel moet het toegevoerde aardgas kunnen verbranden. Voor een volledige verbranding is zuurstof nodig, als er niet voldoende zuurstof aanwezig is zal er koolmonoxide ontstaan. In de koude herfst en winterdagen worden vaak alle kieren en gaten in een huis gedicht, zodat de toevoer van lucht onvoldoende is. Mogelijke indicaties voor een niet goed functionerende geiser of kachel:

• De vlam in de geiser of kachel is oranje van kleur en brandt hoger dan normaal
• De bij de verbranding vrijkomende waterdamp, verdwijnt niet via de afvoer, maar geeft condens tegen de ruiten

Schoorsteen

Een schoorsteen kan heel snel verstopt raken door verschillende dingen, bijvoorbeeld vogelnesten. Maar ook zonder dat nest kan een schoorsteen verstopt raken, want bij regelmatig gebruik van de schoorsteen kan deze dichtslibben. Bij een verstopte schoorsteen komen de verbrandingsgassen die normaal naar buiten gaan, gewoon de huiskamer in.

Preventie

Het jaarlijks laten controleren van de geiser en kachel door een erkende installateur is een goede preventieve maatregel. De vlam van een goed afgestelde geiser of kachel is blauw. Daarnaast moet er voldoende lucht toegevoerd worden voor de verbranding en moeten de verbrandingsgassen afgevoerd worden door een schoon en lekvrij afvoerkanaal. De nieuwe generatie geisers en kachels hebben een gesloten systeem, lucht wordt van buiten aangetrokken en de verbrandingsgassen worden naar buiten afgevoerd. Maar ook bij deze gesloten systemen blijft een goede aanvoer van frisse lucht en goede afvoer van verbrandingsgassen van levensbelang.

Als er geen gesloten systeem is, dient er zorggedragen te worden voor voldoende ventilatie, zodat verbrandingsgassen naar buiten kunnen en frisse lucht naar binnen kan!

Behandeling koolmonoxidevergiftiging

In lichte gevallen van vergiftiging is het voldoende frisse lucht op te zoeken. Als de koolmonoxidevergiftiging al in een verder stadium is, waarbij bewusteloosheid of zelfs ademhalingsstilstand is opgetreden, dan moet door het ambulancepersoneel zuurstof worden toegediend als spoedeisende hulp. In grote ziekenhuizen kan dit ook gebeuren door een therapie met zuurstof onder hoge druk. Daarbij wordt zuurstof in een drukcabine geleid, waardoor de acute vergiftigingsverschijnselen in enkele minuten verdwijnen. In andere gevallen kan ook een bloedtransfusie zinvol zijn. Verder behandeling hangt natuurlijk af van de toestand van de patiënt en de ernst van de vergiftiging.

De ernst van de vergiftiging en de te volgen behandeling wordt door de ambulance ter plaatse bepaald!

Gevaren voor hulpverleners

Hulpverleners die niet beschermd zijn lopen ook een niet te onderschatten risico, met name bij een acute hoge concentratie koolmonoxide in de binnenlucht.

Hulpverleners dienen zich bewust te zijn van de mogelijkheid van een koolmonoxidevergiftiging. Zij lopen bij een hoge blootstelling gevaar en dienen eerst de bron uit te schakelen, te ventileren en geen lichtschakelaar te gebruiken.

Bronnen

De bronnen van koolmonoxide zijn vaak gasapparaten die niet goed zijn onderhouden, een slechte ventilatietoestand, een slechte zuurstofvoorziening, een gebrekkige afvoer van de verbrandingsgassen. Risicosituaties doen zich voor bij afvoerloze geisers, met name in doucheruimtes, in keukens, in caravans, in vakantiehuisjes en in woonboten. Daarnaast kunnen ook andere organische brandstoffen uiteraard koolmonoxide produceren (open haarden, houtkachels, olie etc.).

Echter ook andere bronnen zijn mogelijk, waarbij uitlaatgassen een belangrijke rol kunnen spelen in auto’s (als het uitlaatsysteem niet goed functioneert), in parkeergarages en in verkeerscongesties (drukke kruispunten, files).

Koolmonoxide kan ook vrijkomen bij bepaalde industriële processen en kan dus ook een probleem zijn in de arbeidssituatie, waar normen zijn gesteld voor de blootstelling.

Conclusies

Blootstelling aan koolmonoxide is een gezondheidsprobleem, waarbij de klachten kunnen variëren van vage klachten tot ernstige neurologische afwijkingen en overlijden. Niet altijd zal de oorzaak worden herkend, met name niet bij chronische expositie.

Naast individuele gevallen kunnen ook grootschalige incidenten optreden.

Het jaarlijks laten onderhouden van de gasapparatuur en schoorsteen en voldoende ventileren zal de kans op het ontstaan van koolmonoxide tot een minimum beperken. Vooral de afvoerloze geisers, meestal nog in eigendom van de verhuurder, verdienen extra aandacht. De meeste energiebedrijven maar ook installatiebureau’s

zullen tegen een geringe vergoeding het onderhoud kunnen uitvoeren. Ook een veiligheidsonderzoek behoort tot de mogelijkheden. Naast te nemen veiligheidsmaatregelen is er ook een mogelijkheid voor het installeren van een koolmonoxidemelder.